
मिथिलाक गाँव-गाँव तक पहुँचय ऊर्जा संरक्षणक संदेश, सतत विकास आ ऊर्जा सुरक्षामे स्थानीय जनभागीदारी महत्वपूर्ण
नई दिल्ली : ऊर्जा संरक्षण आइ केवल बिजली बिल कम करबाक उपाय नहि, बल्कि पर्यावरण संरक्षण, आर्थिक बचत आ ऊर्जा सुरक्षाक एकटा महत्वपूर्ण आधार बनि गेल अछि। भारत सरकारक विद्युत मंत्रालयक अधीन ऊर्जा दक्षता ब्यूरो (बीईई) द्वारा 1 सँ 7 नवंबर 2026 धरि आयोजित ‘ब्रिक्स सतत जीवनशैली सप्ताह’ एहि दिशा मे एकटा महत्वपूर्ण पहल रहल। एहि अवसरपर 2 नवंबर केँ ‘ऊर्जा संरक्षण’ विषयपर विशेष वेबिनार आयोजित कयल गेल, जाहिमे ऊर्जा दक्षता, आधुनिक तकनीक, जिम्मेदार उपभोग आ जनभागीदारीक महत्वपर चर्चा भेल।
मिथिला सन ग्रामीण बहुल क्षेत्र लेल ऊर्जा संरक्षणक ई संदेश विशेष रूपसँ प्रासंगिक अछि। बिहार आ मिथिलाक अनेक गाममे कृषि, सिंचाई, घरेलू उपयोग, छोट-छोट व्यवसाय, विद्यालय आ स्वास्थ्य केंद्रक दैनिक गतिविधि बिजलीपर निर्भर अछि। एहन परिस्थिति मे बिजलीक विवेकपूर्ण उपयोग आ ऊर्जा-कुशल तकनीक अपनायब स्थानीय अर्थव्यवस्था मजबूत करबाक संग-संग पर्यावरण संरक्षणमे सेहो सहायक भऽ सकैत अछि।
ऊर्जा दक्षतामे सामूहिक प्रयासक आवश्यकता
वेबिनारक उद्घाटन ऊर्जा दक्षता ब्यूरोक महानिदेशक श्री कृष्ण चंद्र पाणिग्रही कयलनि। ओ सतत विकासक लक्ष्य प्राप्त करबामे ऊर्जा दक्षताक महत्वपूर्ण भूमिका पर प्रकाश देलनि आ विभिन्न क्षेत्रमे ऊर्जा-कुशल व्यवहार अपनयबाक लेल सामूहिक प्रयासक आवश्यकता पर जोर देलनि।
तकनीकी सत्रमे टीईआरआई, एईईई, आईआईटी, सीएलएएसपी आ एसईफॉरऑल सहित विभिन्न प्रतिष्ठित संस्थानक विशेषज्ञ आ प्रतिनिधि सभ भाग लेलनि। एहि दौरान उद्योगमे ऊर्जा खपत कम करबाक उपाय, आधुनिक तकनीकक उपयोग, घरेलू उपकरणक मानक आ लेबलिंग कार्यक्रम तथा बिजली उपभोगमे व्यवहारगत बदलावक प्रभावपर चर्चा भेल।
विशेषज्ञसभ ई स्पष्ट कयलनि जे ऊर्जा संरक्षण केवल आधुनिक तकनीकपर निर्भर नहि अछि। लोकक दैनिक आदत आ जिम्मेदार व्यवहार सेहो एकरामे महत्वपूर्ण भूमिका निभबैत अछि।
मिथिलाक कृषि आ ग्रामीण अर्थव्यवस्थामे ऊर्जा दक्षताक महत्व
मिथिला मुख्य रूपसँ कृषि आधारित क्षेत्र अछि। धान, गहूम, मक्का, दलहन, तेलहन आ सब्जी उत्पादनक संग-संग मखाना, माछ पालन आ डेयरी सन गतिविधि स्थानीय अर्थव्यवस्थाक महत्वपूर्ण हिस्सा अछि। एहि सभ गतिविधिमे बिजली आ ऊर्जाक उपयोग लगातार बढ़ि रहल अछि।
खेतमे सिंचाई पंप, कृषि आधारित प्रसंस्करण इकाई, कोल्ड स्टोरेज आ खाद्य पदार्थक भंडारणमे ऊर्जा दक्ष उपकरणक उपयोग किसानक खर्च कम करबाक एकटा प्रभावी माध्यम बनि सकैत अछि। ऊर्जा-कुशल मोटर आ पंप, सौर ऊर्जा आधारित सिंचाई व्यवस्था तथा आधुनिक भंडारण तकनीकक उपयोगसँ बिजलीक खपत कम करबाक संग कृषि उत्पादनक लागत सेहो घटाओल जा सकैत अछि।
विशेष रूपसँ मखाना उत्पादन आ प्रसंस्करण, माछ पालन तथा दूधक शीत भंडारणसँ जुड़ल गतिविधिमे ऊर्जा दक्षताक महत्व बढ़ि जाइत अछि। जँ एहि क्षेत्रसभमे ऊर्जा-कुशल उपकरण आ वैकल्पिक ऊर्जा स्रोतक उपयोग बढ़ैत अछि, तँ ग्रामीण उद्यमिता आ स्थानीय रोजगारकेँ सेहो प्रोत्साहन भेटि सकैत अछि।
घर-परिवारमे छोट बदलाव, पैघ ऊर्जा बचत
मिथिलाक ग्रामीण आ शहरी दुनू क्षेत्रमे घरेलू बिजलीक उपयोग बढ़ि रहल अछि। पंखा, कूलर, फ्रिज, टीवी, एलईडी लाइट आ अन्य विद्युत उपकरण आब सामान्य जीवनक हिस्सा बनि गेल अछि।
एहन स्थिति मे ऊर्जा दक्ष ब्यूरोक घरेलू उपकरणक स्टार-लेबलिंग कार्यक्रम विशेष उपयोगी अछि। उपभोक्ता उपकरण खरीदैत समय ओकर ऊर्जा दक्षताक स्टार रेटिंग देख सकैत छथि। सामान्यतः बेसी स्टार रेटिंगवला उपकरण कम बिजली खपत करबाक दृष्टिसँ बेसी दक्ष होइत अछि।
मिथिलाक परिवारसभ लेल ई जानकारी उपयोगी भऽ सकैत अछि। उपकरण खरीदबाक समय केवल ओकर कीमत नहि, बल्कि दीर्घकालीन बिजली खपत आ रखरखाव खर्च पर सेहो ध्यान देबाक चाही।
घरमे अनावश्यक बत्ती आ पंखा बंद रखब, एलईडी बल्बक उपयोग करब, प्राकृतिक प्रकाशक लाभ उठायब आ बिजलीक उपकरणकेँ जरूरत पड़लापर मात्र चालू रखब सन छोट-छोट आदति ऊर्जा बचतमे महत्वपूर्ण योगदान दऽ सकैत अछि।
स्विच-ऑफ ऑवर’ : मिथिलाक विद्यालय आ पंचायतमे सेहो अपनयबाक जरूरत
ब्रिक्स सतत जीवनशैली सप्ताहक दौरान बीईई द्वारा 2 नवंबर केँ सबेरे 10 बजेसँ 11 बजे धरि ‘स्विच-ऑफ ऑवर’ मनाओल गेल। एहि दौरान उपयोगमे नहि रहयवला बिजली आ अन्य अनावश्यक विद्युत उपकरण बंद रखबाक लेल कर्मचारीसभकेँ प्रोत्साहित कयल गेल।
एहि पहलकेँ मिथिलाक विद्यालय, महाविद्यालय, पंचायत भवन, सरकारी कार्यालय आ सामाजिक संस्थानसभमे सेहो अपनाओल जा सकैत अछि। जँ प्रत्येक विद्यालय सप्ताहमे एक दिन ऊर्जा संरक्षण अभियान चलाबय, तँ छात्र-छात्रासभमे बाल्यावस्थासँ ऊर्जा बचत आ पर्यावरण संरक्षणक संस्कार विकसित भऽ सकैत अछि।
पंचायत स्तरपर ऊर्जा संरक्षणक शपथ, जागरूकता रैली आ स्थानीय कार्यशालाक आयोजन कऽ ग्रामीण समुदायकेँ एहि अभियानसँ जोड़ल जा सकैत अछि।
सौर ऊर्जा : मिथिलाक लेल एकटा महत्वपूर्ण संभावना
मिथिलाक ग्रामीण क्षेत्रमे सौर ऊर्जाक उपयोगक व्यापक संभावना अछि। घरक छत, विद्यालय, पंचायत भवन, स्वास्थ्य केंद्र आ कृषि आधारित प्रतिष्ठानमे सौर ऊर्जा प्रणालीक उपयोग बिजलीक पारंपरिक स्रोतपर निर्भरता कम करबाक दिशा मे सहायक भऽ सकैत अछि।
सौर ऊर्जा आधारित सिंचाई पंप, स्ट्रीट लाइट आ सामुदायिक ऊर्जा व्यवस्था ग्रामीण क्षेत्रक विकासमे महत्वपूर्ण भूमिका निभा सकैत अछि। एहि तरहक पहलसँ बिजली खर्च कम होयबाक संग स्थानीय स्तरपर स्वच्छ ऊर्जा उपयोगकेँ सेहो बढ़ावा भेटत।
मिथिलाक युवासभ लेल सौर ऊर्जा प्रणालीक स्थापना, रखरखाव आ मरम्मतसँ संबंधित प्रशिक्षण रोजगार आ स्वरोजगारक नव अवसर सेहो खोलि सकैत अछि।
ऊर्जा संरक्षण आ पर्यावरण संतुलन
मिथिलाक भौगोलिक आ पर्यावरणीय स्थिति ऊर्जा संरक्षणकेँ आओर महत्वपूर्ण बना दैत अछि। कोसी, कमला, बागमती आ अन्य नदीसभक जलप्रवाह, बाढ़, जलजमाव तथा बदलैत मौसमक प्रभाव क्षेत्रक जनजीवन आ अर्थव्यवस्थापर पड़ैत अछि।
एहन परिस्थिति मे ऊर्जा दक्षता, नवीकरणीय ऊर्जा आ प्राकृतिक संसाधनक जिम्मेदार उपयोग सतत विकासक महत्वपूर्ण आधार बनि सकैत अछि। ऊर्जा संरक्षणक माध्यमसँ अनावश्यक ऊर्जा खपत कम करबाक संग पर्यावरणपर पड़यवला दबाव घटेबामे सेहो सहायता भेटि सकैत अछि।
सोशल मीडिया आ जनभागीदारी
ऊर्जा दक्षता ब्यूरो ब्रिक्स सप्ताहक दौरान #BRICSforLiFE हैशटैगक अंतर्गत ‘ऊर्जा बचाउ’ विषयपर सात दिवसीय सोशल मीडिया अभियान सेहो चलौलक। एहि अभियानक उद्देश्य ऊर्जा-कुशल व्यवहारक संदेश आम नागरिक धरि पहुँचेनाइ आ सतत जीवनशैली अपनयबाक लेल प्रेरित करब छल।
मिथिलाक लेल एहि तरहक अभियानकेँ मैथिली भाषा आ स्थानीय संचार माध्यमक सहयोगसँ बेसी प्रभावी बनाओल जा सकैत अछि। आकाशवाणी, सामुदायिक रेडियो, स्थानीय समाचारपत्र, सोशल मीडिया आ शैक्षणिक संस्थानक माध्यमसँ मैथिलीमे ऊर्जा संरक्षण संबंधी जानकारी जन-जन तक पहुँचाओल जा सकैत अछि।
विशेष रूपसँ मैथिली भाषामे सरल संदेश, किसानक लेल उपयोगी जानकारी आ विद्यालय स्तरपर ऊर्जा बचत संबंधी कार्यक्रम ग्रामीण समाजमे जागरूकता बढ़ेबाक प्रभावी माध्यम बनि सकैत अछि।
मिथिलाक विकास लेल ऊर्जा दक्षता बनय जन-अभियान
ऊर्जा दक्षता ब्यूरो (बीईई) भारत सरकारक विद्युत मंत्रालयक अधीनस्थ संस्था अछि। एकर स्थापना ऊर्जा संरक्षण अधिनियम, 2001 क अंतर्गत 1 मार्च 2002 केँ भेल छल। ब्यूरोक प्रमुख उद्देश्य भारतीय अर्थव्यवस्थाक ऊर्जा तीव्रता कम करब आ विभिन्न क्षेत्रमे ऊर्जा दक्षताकेँ बढ़ावा देब अछि।
ब्रिक्स सतत जीवनशैली सप्ताहक दौरान आयोजित वेबिनार आ जागरूकता गतिविधि एहि बातक संकेत दैत अछि जे ऊर्जा संरक्षण आब केवल नीतिगत विषय नहि, बल्कि आम नागरिकक जीवनशैलीसँ जुड़ल आवश्यकता बनि गेल अछि।
मिथिलाक संदर्भमे ऊर्जा संरक्षणकेँ कृषि, ग्रामीण उद्योग, घरेलू उपयोग, शिक्षा आ स्थानीय रोजगारसँ जोड़बाक आवश्यकता अछि। जँ किसान ऊर्जा-कुशल पंप अपनबथि, परिवार बिजलीक विवेकपूर्ण उपयोग करय, विद्यालय बच्चासभमे ऊर्जा बचतक संस्कार विकसित करय आ पंचायत स्तरपर सामुदायिक जागरूकता अभियान चलाओल जाय, तँ एहि प्रयासक सकारात्मक परिणाम देखल जा सकैत अछि।
अंततः ऊर्जा बचत केवल बिजली बिल कम करबाक उपाय नहि, बल्कि परिवारक आर्थिक बचत, किसानक उत्पादन लागतमे कमी, पर्यावरण संरक्षण आ अगिला पीढ़ीक सुरक्षित भविष्यसँ जुड़ल विषय अछि। मिथिलाक विकास यात्रामे ऊर्जा दक्षता आ सतत जीवनशैलीकेँ जनभागीदारीक संग जोड़ब समयक मांग अछि।