देव प्रकाश चौधरी
एहि भीड़मे प्रत्येक आदमी एकटा चलैत-फिरैत ट्रेन जकाँ अछि, जाहि सभक पटरि दिल्लीक आनंद विहार स्टेशनसँ शुरू होइत सीधे ओकरा गामक आँगन धरि पहुँचैत अछि। एहि यात्राक किछु गंतव्य टिकट पर लिखल होइत अछि, मुदा असली गंतव्य लोकक हृदयमे बसल रहैत अछि।
आनंद विहार स्टेशन पर उमड़ल एहि भीड़मे ककरो जेबीमे शहरक भागमभाग अछि, मेट्रोक टोकन अछि, दफ्तरक परिचय-पत्र अछि आ दिनभरक मेहनतसँ भीजल पसीनाक गंध अछि। मुदा हुनकर हथेली आ आँखिमे किछु आओर दर्ज अछि। ओतय नदीक बहैत धार अछि, पोखरिक ठहरल पानि अछि, अस्ताचलगामी सूर्यकेँ अर्घ्य देबाक लेल सजल पीयर सूप अछि आ ओहि माटिक सोंधापन अछि, जे महानगरक कंक्रीट आ डामरक नीचाँ दबला परो अपन अस्तित्व बचौने अछि।
ई भीड़ केवल यात्र करबाक लेल स्टेशन पर जमा भेल लोकक भीड़ नहि अछि। ई अपन जड़ि दिस लौटबाक बेचैनी अछि। एकर प्रत्येक चेहरापर एकटा अधूरा सपना आ एकटा साझा संकल्प देखाइत अछि—’हर हालमे गाम जाएब।’
दिल्ली रोजी-रोटीक शहर अछि। एतय लाखों लोक अपन परिवारक भरण-पोषण लेल दिन-राति मेहनत करैत छथि। केओ दफ्तरमे अछि, केओ कारखानामे, केओ निर्माण स्थल पर तँ केओ छोट-बड़ दोकान आ प्रतिष्ठानमे। एहि महानगरक गति संग तालमेल बिठेबाक लेल सभ कियो दौड़ि रहल अछि। समय पर दफ्तर पहुँचनाइ, नौकरी बचेनाइ आ परिवारक जिम्मेदारी पूरा करनाइ—एहि सभक बीच जिनगीक पहिया चलैत रहैत अछि।
मुदा जखन छठ पर्व नजदीक अबैत अछि, तखन एहि महानगरक चकाचौंध अचानक फीकी पड़य लगैत अछि। ऊँच-ऊँच अट्टालिका, चमचमाइत सड़क आ काँचक इमारत सभक आकर्षणक बीच मन अनायास अपन गाम दिस उड़ि जाइत अछि। याद पड़ैत अछि ओ आँगन, जतय माय छठि मायक गीत गाबैत होयतीह। याद पड़ैत अछि ओ घाट, जतय पत्नी आ परिवारक आन सदस्य व्रतक तैयारीमे लागल होयताह। घरक कोन-कोनमे पसरल पवित्रता, केराक घौद, नारियल, ठेकुआ, सूप आ दउराक तैयारी—सभटा दृश्य आँखिक सोझाँ जीवंत भऽ उठैत अछि।
छठ केवल एकटा पर्व नहि, बल्कि अपन माटि, परिवार, परंपरा आ संस्कृतिक संग जुड़बाक अद्भुत अवसर अछि। एहि पर्वमे शहर आ गामक दूरी केवल किलोमीटरमे नहि नापल जाइत अछि, बल्कि भावनाक गहराइमे महसूस कयल जाइत अछि।
आनंद विहार स्टेशन पर ट्रेन पकड़बाक लेल दौड़ैत लोकक पयर जरूर थाकल होयत, मुदा मनमे गाम पहुँचबाक उत्साह हुनका थाकय नहि दैत अछि। ट्रेनक जनरल डिब्बा हो वा आरक्षित बोगी, बसक भीड़ हो वा सड़क पर जाम—सभ कष्ट छोट बुझाइत अछि। कारण, हुनका सभकेँ पता अछि जे गाम पहुँचला पर जे आत्मिक शांति भेटत, से दिल्लीक कोनो आलीशान मकान आ सुविधासँ भरल फ्लैटमे नहि भेटि सकैत अछि।
एहि वापसीक भीड़मे कतेको एहन लोक छथि जे सालभर अपन परिवारसँ दूर रहैत छथि। कतेको लोकक लेल छठे एकमात्र अवसर होइत अछि, जखन ओ अपन माय-बाप, बाल-बच्चा आ प्रियजनक संग किछु दिन बिता सकैत छथि। कतेको एहन लोक छथि जे सालभर गाम नहि जा सकलाह, मुदा छठ आबिते सभ बाधा पार करबाक लेल तैयार भऽ जाइत छथि।
शहर हुनका सभकेँ छत दैत अछि, रोजगार दैत अछि आ भविष्यक सपना देखबैत अछि। मुदा जिनगीक असली धड़कन तखन सुनाइत अछि, जखन ओ अपन गामक पोखरि वा नदीक घाट पर ठाढ़ भऽ डूबैत सूर्यकेँ अर्घ्य दैत छथि। ओहि क्षणमे हुनकर भीतरक प्रवासी मजदूर, कर्मचारी वा व्यवसायी पाछाँ रहि जाइत अछि आ सामने अबैत अछि परिवारक ओ सदस्य, जे अपन संस्कार आ परंपराक संग जुड़ल अछि।
छठक एहि महापर्वमे डूबैत सूर्यकेँ अर्घ्य देबाक परंपरा हमसभकेँ जीवनक एकटा गहींर संदेश दैत अछि—अस्त होइत सूर्यक प्रति सेहो ओतबे श्रद्धा, सम्मान आ कृतज्ञता राखू, जतेक उगैत सूर्यक प्रति। शायद एहि भावनामे प्रवासी जीवनक सेहो सार छिपल अछि। शहरक संघर्षमे जे लोक अपन दिन-राति एक करैत छथि, ओ छठक घाट पर आबि अपन जीवनक थकान उतारैत छथि आ फेर नव ऊर्जा लऽ कऽ लौटैत छथि।
आनंद विहारक एहि भीड़केँ केवल रेलयात्रीक भीड़ बुझब भूल होयत। ई अपन माटि दिस लौटैत संवेदनाक यात्रा अछि। ई ओहि लोकक सामूहिक पुकार अछि, जे महानगरमे रहैत छथि, मुदा जिनकर आत्मा आइयो गामक पोखरि, नदी, खेत-खरिहान आ आँगनमे बसैत अछि।
सच पूछू तँ ई भीड़ दिल्लीसँ गाम नहि जाइत अछि, बल्कि अपन भीतर बसल गामकेँ फेरसँ जीबय जाइत अछि। हुनका सभक पयर पुल पर जरूर उबलैत अछि, मुदा मनमे छठि मायक गीतक शीतलता रहैत अछि।
किएक तँ शहर रोजी दैत अछि, मुदा गाम अपनापन दैत अछि। आ छठ ओहि अपनापन तक पहुँचबाक सभसँ पवित्र बहाना अछि।