
दिलीप कुमार झा
भारतक ऊर्जा क्षेत्र में तेजी सँ भऽ रहल बदलावक बीच ऊर्जा भंडारण तकनीकक भूमिका लगातार महत्वपूर्ण होइत जा रहल अछि। सौर आ पवन ऊर्जा सन अक्षय ऊर्जा स्रोत सँ उत्पन्न बिजली केँ सुरक्षित राखि जरूरत पड़ला पर उपयोग करबाक क्षमता भविष्यक बिजली व्यवस्थाक आधार बनि रहल अछि। एहि दिशा में केंद्रीय मंत्रिमंडल द्वारा 14,500 करोड़ टाकाक व्यवहार्यता अंतर वित्तपोषण (वीजीएफ) योजनाक स्वीकृति एकटा महत्वपूर्ण पहल अछि। एहि योजनासँ बिजली ग्रिड स्तर पर ऊर्जा भंडारण प्रणालीक विकास, अक्षय ऊर्जा केर बेहतर उपयोग आ भारतक ऊर्जा आत्मनिर्भरता मजबूत होयबाक अपेक्षा अछि।
भारतक ऊर्जा आवश्यकता लगातार बढ़ि रहल अछि। तेजी सँ विकसित होइत अर्थव्यवस्था, औद्योगिक गतिविधिक विस्तार, शहरीकरण आ डिजिटल सेवाक बढ़ैत मांगक कारण बिजलीक खपत में वृद्धि भऽ रहल अछि। दोसर दिस, जलवायु परिवर्तनक चुनौतीक बीच स्वच्छ ऊर्जा स्रोत अपनायब सेहो आवश्यक भऽ गेल अछि। एहि परिस्थिति में ऊर्जा उत्पादनक संग-संग ऊर्जा भंडारण क्षमता विकसित करब देशक दीर्घकालीन ऊर्जा रणनीतिक महत्वपूर्ण हिस्सा बनि गेल अछि।
4 नवम्बर 2026 के प्रधानमंत्री श्री नरेन्द्र मोदीक अध्यक्षता में केंद्रीय मंत्रिमंडल वित्त वर्ष 2026-27 सँ 2030-31 तक ग्रिड-स्तरीय ऊर्जा भंडारण प्रणालीक विकास लेल 14,500 करोड़ टाकाक कुल वित्तीय सहायता वाली व्यवहार्यता अंतर वित्तपोषण योजना केँ मंजूरी देलक अछि। एहि योजनाक उद्देश्य देश में एखन धरि चालू नहि भेल 92 गीगावॉट ऊर्जा भंडारण क्षमता विकसित करबाक लेल सहायता देब अछि।
ई योजना भारतक वर्तमान ग्रिड-स्तरीय ऊर्जा भंडारण क्षमताक लगभग 170 प्रतिशत बराबर नव क्षमता विकसित करबाक दिशा में सहायता करत। एहि माध्यम सँ वर्ष 2031-32 तक अनुमानित 411 गीगावॉट-घंटा ऊर्जा भंडारण क्षमताक आवश्यकता पूरा करबाक दिशा में महत्वपूर्ण प्रगति भऽ सकत।
ऊर्जा भंडारण किएक आवश्यक अछि?
सौर आ पवन ऊर्जा स्वच्छ तथा अक्षय ऊर्जा स्रोतक महत्वपूर्ण हिस्सा अछि, मुदा एहि स्रोत सभक उपलब्धता प्राकृतिक परिस्थिति पर निर्भर करैत अछि। सौर ऊर्जा उत्पादन सूर्यक प्रकाश पर निर्भर अछि, जबकि पवन ऊर्जा हवा के गति अनुसार बदलैत रहैत अछि। एहि कारण बिजली उत्पादन आ उपभोक्ताक मांगक बीच असंतुलन उत्पन्न भऽ सकैत अछि।
ऊर्जा भंडारण प्रणाली एहि चुनौतीक समाधान प्रस्तुत करैत अछि। जखन बिजलीक उत्पादन मांग सँ बेसी होइत अछि, तखन अतिरिक्त ऊर्जा केँ संग्रहित कयल जा सकैत अछि। जरूरत बढ़ला अथवा बिजली उत्पादन घटला पर संग्रहित ऊर्जा केँ फेर बिजली ग्रिड में पठाओल जा सकैत अछि।
एहि प्रक्रिया सँ बिजलीक मांग आ आपूर्ति बीच संतुलन बनल रहैत अछि। ऊर्जा भंडारण प्रणाली ग्रिडक स्थिरता बढ़ेबा, बिजली आपूर्ति में व्यवधान कम करबा आ अक्षय ऊर्जा केर अधिक प्रभावी उपयोग में महत्वपूर्ण भूमिका निभबैत अछि।
सरल शब्द में, ऊर्जा भंडारण बिजली लेल एकटा बैंक जकाँ अछि, जतय अतिरिक्त ऊर्जा जमा कयल जाइत अछि आ जरूरत पड़ला पर ओकर उपयोग कयल जाइत अछि।
92 गीगावॉट ऊर्जा भंडारण क्षमताक लक्ष्य:
एहि योजनाक अंतर्गत लगभग 97,600 करोड़ टाकाक कुल अनुमानित निवेश सँ ऊर्जा भंडारणक तीन प्रमुख श्रेणी में क्षमता विकसित करबाक परिकल्पना कयल गेल अछि।
ऊर्जा भंडारण तकनीक आ प्रस्तावित क्षमता :
बैटरी ऊर्जा भंडारण प्रणाली (BESS) -30 गीगावॉट, पंप्ड स्टोरेज परियोजना (PSP) -60 गीगावॉट, उभरैत ऊर्जा भंडारण तकनीक – 2 गीगावॉट
कुल – 92 गीगावॉट।
एहि विभिन्न तकनीकक विकास भारतक ऊर्जा आवश्यकताक अनुरूप विविध आ लचीला भंडारण व्यवस्था तैयार करबा में सहायता करत।
बैटरी ऊर्जा भंडारण प्रणाली: बिजलीक आधुनिक भंडार:
बैटरी ऊर्जा भंडारण प्रणाली अर्थात बीईएसएस आधुनिक ऊर्जा व्यवस्थाक एकटा महत्वपूर्ण घटक अछि। एहि प्रणाली में पैघ आकारक बैटरीक उपयोग कय बिजली केँ संग्रहित कयल जाइत अछि। आवश्यकता अनुसार एहि ऊर्जा केँ फेर ग्रिड में पठाओल जा सकैत अछि।
ई तकनीक विशेष रूप सँ सौर ऊर्जा केर उपयोग बढ़ेबा में महत्वपूर्ण अछि। दिन में जखन सौर ऊर्जा उत्पादन बेसी होइत अछि, तखन अतिरिक्त बिजली बैटरी में संग्रहित कयल जा सकैत अछि। साँझ अथवा राति, जखन सूर्यक प्रकाश उपलब्ध नहि रहैत अछि आ बिजलीक मांग बढ़ैत अछि, तखन एहि संग्रहित ऊर्जा केर उपयोग कयल जा सकैत अछि।
बैटरी ऊर्जा भंडारण प्रणाली बिजलीक मांग में अचानक वृद्धि केँ संभालबा, ग्रिडक स्थिरता बनौने रखबा आ बिजली आपूर्ति केँ अधिक विश्वसनीय बनेबा में सहायक भऽ सकैत अछि।
भारत में बैटरी ऊर्जा भंडारण क्षमताक विस्तार इलेक्ट्रिक वाहन, औद्योगिक ऊर्जा प्रबंधन आ अक्षय ऊर्जा क्षेत्रक विकास संग नव अवसर उत्पन्न करत।
पंप्ड स्टोरेज: पानि सँ ऊर्जा भंडारण:
पंप्ड स्टोरेज जलविद्युत ऊर्जा भंडारण एकटा स्थापित तकनीक अछि। एहि प्रणाली में सामान्यतः दूटा जलाशयक उपयोग कयल जाइत अछि। एकटा जलाशय ऊँच स्थान पर आ दोसर नीचा स्थित रहैत अछि।
जखन बिजली बेसी मात्रा में उपलब्ध रहैत अछि, तखन अतिरिक्त बिजलीक उपयोग कय पानि केँ नीचला जलाशय सँ ऊँचका जलाशय तक पंप कयल जाइत अछि। एहि प्रक्रिया में ऊर्जा पानिक ऊँचाईक रूप में संग्रहित भऽ जाइत अछि।
जखन बिजलीक मांग बढ़ैत अछि, तखन ऊँचका जलाशय सँ पानि नीचा छोड़ल जाइत अछि। पानिक प्रवाह सँ टरबाइन घूमैत अछि आ बिजली उत्पन्न होइत अछि।
एहि तकनीकक प्रमुख लाभ अछि—बड़ पैमाना पर ऊर्जा संग्रहित करबाक क्षमता। भारतक भौगोलिक परिस्थिति कतेको क्षेत्र में पंप्ड स्टोरेज परियोजनाक विकास लेल अवसर प्रदान करैत अछि। मुदा एहि परियोजना सभक विकास में उपयुक्त स्थान, पर्यावरणीय प्रभाव, जल उपलब्धता आ परियोजनाक लागत पर ध्यान देब आवश्यक अछि।
नव ऊर्जा भंडारण तकनीक सभकेँ सेहो प्रोत्साहन:
ऊर्जा भंडारण क्षेत्र में तकनीकी नवाचार लगातार विकसित भऽ रहल अछि। बैटरी आधारित प्रणाली आ पंप्ड स्टोरेजक अतिरिक्त अन्य उभरैत तकनीक सभ सेहो भविष्यक ऊर्जा व्यवस्था में महत्वपूर्ण भूमिका निभा सकैत अछि।
एहि तकनीकक विकास आ प्रदर्शन सँ ऊर्जा भंडारणक नव विकल्प उपलब्ध होयत। संगहि, अनुसंधान एवं विकास, तकनीकी नवाचार आ स्वदेशी समाधान विकसित करबाक संभावना बढ़त।
योजना में उभरैत ऊर्जा भंडारण तकनीक लेल 2 गीगावॉट क्षमता निर्धारित करब एहि क्षेत्र में विविध तकनीकी विकल्प सभकेँ प्रोत्साहित करबाक दिशा में महत्वपूर्ण कदम अछि।
व्यवहार्यता अंतर वित्तपोषण की अछि?
ऊर्जा भंडारण परियोजनाक विकास में शुरुआती निवेश काफी बेसी भऽ सकैत अछि। कतेको बेर परियोजना तकनीकी रूप सँ उपयोगी होइत अछि, मुदा वर्तमान बाजार परिस्थिति में ओकरा वित्तीय रूप सँ पूरी तरह व्यवहार्य बनायब कठिन होइत अछि।
एहि स्थिति में व्यवहार्यता अंतर वित्तपोषण अर्थात वायबिलिटी गैप फंडिंग (वीजीएफ) महत्वपूर्ण भूमिका निभबैत अछि।
एहि व्यवस्था अंतर्गत परियोजनाक वित्तीय व्यवहार्यता बेहतर बनयबाक लेल सरकारी सहायता देल जाइत अछि। एहि सँ निवेशक लेल परियोजना में भाग लेब आसान होइत अछि आ बड़ पैमाना पर ऊर्जा भंडारण अवसंरचनाक विकास केँ गति भेटैत अछि।
एहि योजनाक अंतर्गत ऊर्जा भंडारण क्षमताक आवंटन टैरिफ आधारित प्रतिस्पर्धात्मक बोली प्रक्रिया द्वारा कयल जायत।
सार्वजनिक आ निजी क्षेत्रक बिजली वितरण कंपनी बैटरी ऊर्जा भंडारण तथा पंप्ड स्टोरेज परियोजना लेल वीजीएफ सहायता प्राप्त करबाक पात्र होयत। उभरैत ऊर्जा भंडारण तकनीक पर आधारित परियोजना सार्वजनिक आ निजी क्षेत्रक संस्था द्वारा कार्यान्वित कयल जायत।
स्वदेशी निर्माण आ आत्मनिर्भरता केँ बढ़ावा:
एहि योजनाक एकटा महत्वपूर्ण उद्देश्य भारत में ऊर्जा भंडारण प्रणालीक घरेलू निर्माण केँ प्रोत्साहित करब अछि।
बैटरी ऊर्जा भंडारण परियोजना लेल कम सँ कम 40 प्रतिशत घरेलू सामग्रीक अनिवार्यता निर्धारित कयल गेल अछि। ई प्रावधान भारतीय विनिर्माण उद्योग केँ प्रोत्साहित करबा आ आयातित घटक पर निर्भरता कम करबा में सहायक होयत।
घरेलू सामग्रीक आवश्यकता सँ बैटरी निर्माण, इलेक्ट्रॉनिक घटक, ऊर्जा प्रबंधन प्रणाली आ संबंधित औद्योगिक क्षेत्र में अवसर बढ़त। एहि सँ भारतीय कंपनी सभकेँ ऊर्जा भंडारणक आपूर्ति श्रृंखला में अपन भूमिका मजबूत करबाक अवसर भेटत।
भारत में ऊर्जा भंडारण विनिर्माणक विस्तार सँ रोजगार सृजन, तकनीकी कौशल विकास आ अनुसंधान एवं नवाचार केँ सेहो प्रोत्साहन भेट सकैत अछि।
ई पहल आत्मनिर्भर भारतक लक्ष्य अनुरूप ऊर्जा क्षेत्र में स्वदेशी क्षमता विकसित करबाक दिशा में महत्वपूर्ण अछि।
अक्षय ऊर्जा आ 24 घंटा बिजली आपूर्ति:
ऊर्जा भंडारण प्रणालीक सभसँ महत्वपूर्ण योगदान अक्षय ऊर्जा केर बेहतर उपयोग में होयत। सौर आ पवन ऊर्जा उत्पादन मौसम आ प्राकृतिक परिस्थिति अनुसार बदलैत रहैत अछि। ऊर्जा भंडारण एहि परिवर्तनशीलता केँ संतुलित करबा में मदद करैत अछि।
एहि सँ बिजली ग्रिड केँ अधिक लचीला बनाओल जा सकैत अछि आ बिजलीक मांग अनुसार ऊर्जा उपलब्ध करबाक क्षमता बढ़ैत अछि।
ऊर्जा भंडारणक व्यापक उपयोग सँ अक्षय ऊर्जा उत्पादनक सीमितता कम करबा, बिजली आपूर्ति अधिक विश्वसनीय बनायब आ पारंपरिक ऊर्जा स्रोत पर निर्भरता घटेबा में सहायता भेट सकैत अछि।
मुदा 24 घंटा किफायती बिजली आपूर्ति सुनिश्चित करबाक लेल ऊर्जा भंडारणक संग मजबूत ट्रांसमिशन नेटवर्क, प्रभावी ग्रिड प्रबंधन, पर्याप्त उत्पादन क्षमता आ आधुनिक ऊर्जा अवसंरचना सेहो आवश्यक होयत।
विकसित भारतक ऊर्जा आवश्यकताक पूर्ति:
भारतक आर्थिक प्रगति आ औद्योगिक विकास लेल विश्वसनीय ऊर्जा आपूर्ति आवश्यक अछि। भविष्य में बिजलीक मांग बढ़बाक संग ऊर्जा भंडारण प्रणालीक भूमिका सेहो अधिक महत्वपूर्ण होयत।
14,500 करोड़ टाकाक वीजीएफ योजना ऊर्जा भंडारण क्षेत्र में निवेश केँ प्रोत्साहित करबा, अक्षय ऊर्जा केर एकीकरण बढ़ेबा आ घरेलू निर्माण केँ मजबूत करबाक दिशा में एकटा महत्वपूर्ण पहल अछि।
एहि योजनाक प्रभावी क्रियान्वयन सँ भारत एकटा एहन बिजली व्यवस्था विकसित करबाक दिशा में आगू बढ़ि सकैत अछि, जे स्वच्छ, स्थिर, विश्वसनीय आ भविष्यक आवश्यकताक अनुरूप हो।
ऊर्जा भंडारण केवल बिजली केँ सुरक्षित रखबाक तकनीक नहि, बल्कि भारतक ऊर्जा सुरक्षा, आर्थिक विकास आ जलवायु परिवर्तन सँ मुकाबला करबाक रणनीतिक महत्वपूर्ण आधार अछि।
स्वच्छ ऊर्जा उत्पादन आ आधुनिक ऊर्जा भंडारणक समन्वय भारत केँ आत्मनिर्भर आ विकसित राष्ट्र बनेबाक लक्ष्य दिस नव ऊर्जा प्रदान कय सकैत अछि।